Makbul aile, makbul haber: Toplumsal cinsiyet karşıtlığından basın sansürüne

İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme kararı, Türkiye’de toplumsal cinsiyet ve LGBTİ+ karşıtlığının siyasal söylemde daha belirgin hale geldiği önemli eşiklerden biriydi. Ancak bu dönüşümün başlangıcı değildi. Siyaset bilimci ve Barış Akademisyeni Doç. Dr. Yasemin Özgün’e göre sözleşmeden çekilme, daha önce başlayan aile merkezli siyasal dönüşümü görünür kıldı.

Türkiye’de ailenin uzun zamandır siyasal düzenin kuruluşunda merkezi bir yere sahip olduğunu belirten Özgün, AKP döneminde kadınların bağımsız bireyler olarak var olan haklarından daha çok, aile içindeki konumlarını esas alan yaklaşımın güçlendiğine dikkat çekiyor:

“Kadının emeği, bedeni, cinselliği ve doğurganlığı, aileyi sürdürme sorumluluğu içinde tanımlandı. İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme, eşitlik ve şiddetten korunma yükümlülüklerinin bu aile anlayışı karşısında geri plana itilebildiğini gösteren önemli bir eşikti. Çekilmenin resmî gerekçelendirmesinde eşcinselliği normalleştirme iddiasının kullanılması da kadınların haklarıyla LGBTİ+’ların haklarının nasıl birbirine karşı konumlandırılmaya çalışıldığını gösterdi.”

Özgün, toplumsal cinsiyet karşıtlığının yalnızca kültürel değerlerle sınırlı olmadığını, siyasal ve ekonomik boyutları da bulunduğunu vurguluyor: “Bu nedenle toplumsal cinsiyet karşıtlığını siyasal dönüşümün tali bir unsuru olarak görmüyorum. İktidarın meşruiyet üretmesinin, farklı muhafazakâr ve milliyetçi çevreleri bir araya getirmesinin, makbul yurttaşlığın sınırlarını çizmesinin yollarından biri.”

Bakım sorumluluğunun aileye ve kadınlara yüklenmesinin, erkek egemen kapitalizm içinde kadınların ekonomik ve toplumsal bağımlılıklarını yeniden üreten maddi bir yönü olduğuna da işaret eden Özgün, “Dolayısıyla yalnızca kültürel değerler üzerinden yürüyen bir tartışmadan söz etmiyoruz” diyor.

Özgün, 2015 sonrasında milliyetçi ve güvenlikçi siyasetin ağırlık kazanmasını çatışma ortamı, OHAL, yürütmenin merkezileşmesi ve iktidarın ittifak yapısındaki değişimlerle birlikte değerlendiriyor: “Güvenlik siyasetiyle toplumsal cinsiyet karşıtlığı arasındaki bağlantı, hak talebinin tehdit olarak yeniden tanımlanmasında kuruluyor. Kadınların eşitlik ve bedenleri üzerinde karar verme talepleri aileyi zayıflatmakla; LGBTİ+’ların görünürlüğü çocuklara, toplumsal değerlere ve milletin geleceğine zarar vermekle ilişkilendiriliyor. Böylece siyasal olarak tartışılması gereken meseleler, önlenmesi ve bastırılması gereken tehlikeler olarak sunuluyor.”

“Yoksulluğun üzeri örtülmek isteniyor”

Gazeteci ve siyasetçi İrfan Değirmenci meseleyi toplumsal öfkenin yönlendirilmesi boyutundan ele alıyor: “Bildikleri şey, ‘Biz aileyi koruyoruz, biz muhafaza edeceğiz bu değerleri’ diyerek bizlere saldırmak. Bir şeyleri unutturmak istiyorlar. Okullara koyamadıkları sabunu, karınlarını doyuramadıkları çocukları, ellerinden ekmeklerini aldıkları, aç bıraktıkları milyonları unutturmak istiyorlar. Öfkeyi başka yere kanalize etmek istiyorlar.”

Bu politikanın Türkiye’yle sınırlı olmadığını vurgulayan Değirmenci, “Bu ne yerli ne de millî; çok global bir şey aslına bakarsanız. LGBTİ+’lara saldırı dünyanın her yerinde bir şekilde körükleniyor” diyor.

Toplumsal cinsiyet eşitliği karşısında yükselen aile merkezli politikalar

Kaos GL Genel Yayın Yönetmeni Yıldız Tar LGBTİ+’lara yönelik iktidar politikalarında bu dönemde belirgin bir sertleşme yaşandığına dikkat çekiyor: “Aslında İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme bir milat değildi. İktidarın politikalarında 2015’ten itibaren bir değişim yaşanmaya başladı. Bu süreçte LGBTİ+’lara yönelik düşük yoğunluklu savaş politikasından açık bir savaş politikasına geçildi ve adım adım bugünkü noktaya gelindi.”

Tar’a göre İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme sürecinde LGBTİ+’ların açıkça hedef gösterilmesi, aile merkezli politikaların öne çıkarılmasıyla birlikte ilerledi: “Ve böyle bir aile tasavvurunu da inşa edebilmek için bir düşmana ihtiyaç vardı. O düşmanı da LGBTİ+’lar olarak işaretledi diyebiliriz.”

Değirmenci ise LGBTİ+’ları tehdit olarak gösteren bu söylemin hangi aileyi koruduğunu sorguluyor: “Aile neden korunacak, kimden korunacak ve hangi aile acaba diye sormaya devam edeceğiz. Bu arada, homojen bir aileden de söz etmiyoruz. Aile derken LGBTİ+ aileleri de ailedir.”

LGBTİ+ haklarına ilişkin haberler sansür gerekçesine dönüştü

LGBTİ+ derneklerinin ve hak savunucularının sosyal medya hesaplarına, gazetecilere ve bağımsız haber sitelerine yönelik erişim engelleri, toplumsal cinsiyet ve LGBTİ+ karşıtlığının siyasal söylemle sınırlı kalmadığını, basın ve ifade özgürlüğünü hedef alan sansür uygulamalarına da uzandığını gösteriyor.

İfade Özgürlüğü Derneği (İFÖD) verilerine göre Eylül 2026’da en az 1.270 X (eski adıyla Twitter) hesabına erişim engeli getirilmesi ve T24 gibi haber kuruluşlarının LGBTİ+ içerikleri gerekçe gösterilerek hedef alınması, sansür tartışmasının kapsamını genişletti. Böylece müdahaleler yalnızca LGBTİ+’ların kamusal görünürlüğünü değil, onların yaşamlarına ve karşılaştıkları hak ihlallerine ilişkin bilginin dolaşımını da etkileyen bir boyut kazandı.

Doç. Dr. Yasemin Özgün, Eylül 2026’da gerçekleştirilen “Ailem Güvende” operasyonlarını, LGBTİ+ haklarına yönelik müdahalelerle basın ve ifade özgürlüğüne yönelik müdahalelerin iç içe geçmesinin somut örneklerinden biri olarak değerlendiriyor.

Özgün, bu dosya kapsamında gazeteci Tuğba Tekerek’in tutuklanmasına değinerek bu örneğin, gazetecilik faaliyetinin soruşturmalarda nasıl ele alındığı ve diğer gazeteciler üzerinde yaratabileceği caydırıcı etki bakımından önemli olduğunu vurguluyor. 

Erişim engellerine de dikkat çeken Özgün, “Bu müdahaleleri birlikte düşündüğümüzde, görünmezleştirmenin farklı düzeylerini görüyoruz: Erişim engelleri yayımlanmış bilgiye ulaşmayı sınırlandırıyor; derneklere yönelik işlemler bu bilginin üretildiği örgütlenme zeminini daraltıyor; gazetecilerin ve hak savunucularının tutuklanması ise yeni haberlerin, tanıklıkların ve hak ihlali kayıtlarının üretilmesini zorlaştırıyor. Böylece yalnızca LGBTİ+’ların kendi sözlerini duyurma imkânı değil, toplumun onların hayatına ve karşılaştıkları ihlallere ilişkin bilgi edinme hakkı da zarar görüyor.”

Ayrımcı söylemlere serbestiyet, hak haberlerine sansür

Sansürün bir diğer boyutu ise LGBTİ+’lara ilişkin hangi anlatıların kamuoyuna ulaşabildiği. Kaos GL Genel Yayın Yönetmeni Yıldız Tar, iktidara yakın yayınlarla bağımsız haberciliğe yönelik uygulamalar arasında belirgin bir ayrım bulunduğunu söylüyor: “Yani iki taraflı bir mekanizma var. Sadece sansür yok, sansürün yanı sıra bir yandan da her gün iktidara yakın medya tarafından, iktidar medyası tarafından bir tür sürekli karalama haberciliği, özel savaş haberciliği diyebileceğimiz; bir haber demeye bin şahit gereken yalanlar, propaganda var.”

Tar, bu politikaların arkasında iki siyasal hedef bulunduğunu düşünüyor. Bunlardan ilkinin ekonomik ve toplumsal sorunların üzerini örtmek için LGBTİ+’ların hedef gösterilmesi olduğunu belirtiyor: “İktidar şunu yapmaya çalışıyor; kendisinin yönetemediği, kendisinin suç ortağı olduğu fiillerin, eylemlerin ve politikaların üstünü kapatıp, onları yok edip, onları görünmez kılmak için sürekli bir günah keçisi arayışında ve LGBTİ+’ları da günah keçisine dönüştürmek istiyor. Hedeflerinden birisi bu.

“İkincisi ise Türkiye’de LGBTİ+ hareketi çok uzun süredir mücadelesiyle toplumun diğer kesimlerine de ilham olan, cesaret veren bir yerde duruyor. Ve bunun üzerinden büyük bir toplumsal muhalefeti sindirme, mesaj verme ve burayı bastırarak toplumsal muhalefetin diğer unsurlarının da korkup sessizleşmesi gibi bir hedefi olduğunu söyleyebiliriz.”

Değirmenci: “Sansür unutturmanın bir yolu değildir”

İrfan Değirmenci, LGBTİ+ haklarına ilişkin haberlerin aileyi koruma söylemine ek olarak sansür uygulamalarına gerekçe gösterildiğini savunuyor. Bu söylemin yalnızca LGBTİ+’ları değil, köklü yayın organlarını da hedef alan müdahalelerde kullanıldığını belirtiyor:

“LGBTİ+ haberlerini bahane ederek ve ailenin korunması adı altında ne idiği belirsiz bir düzenleme bahane edilerek müstehcenlik suçlamasıyla çok köklü yayın organlarına da erişim engeli getirildi. Bir kaldıraç görevi görüyor herhalde iktidar için; bu ağır sansüre bir bahane olarak biz öne sürüldük. Gündem şaşırtma, gündem saptırmaya çalışıyorlar demiyorum. Gündemlerinin bizatihi kendisi bu. Çünkü başka türlüsünü bilmiyorlar. Yasakçı bir zihniyetle karşı karşıyayız. Yasaklanınca biteceğini düşünüyorlar.”

Değirmenci, “Sansür unutturmanın bir yolu değildir” diyor ve kendi sosyal medya hesabına yönelik erişim engellerinin de gazetecilik faaliyetini ve LGBTİ+ kimliğini hedef aldığını anlatıyor: “Evet, tüm gazeteciler gibi beni de hedef alıyor. Açık kimliğiyle ‘Ben varım ve varoluşum suç değildir’ diyen tüm LGBTİ+’lar gibi beni de hedef alıyor. Benim diğerlerinden bir farkım yok, belki erişebildiğim kitle açısından bir fark var. Bana ulaştırılmış bir mahkeme kararı da yok. Daha önce iktidar, yargı paketlerinin içerisine ‘eşcinselliği özendirme’ diye bir suç koymak istedi. Bu, varoluşu doğrudan suç haline getiren bir maddeydi ancak gelen tepkiler üzerine geri adım atmak zorunda kaldı.

“Şimdi yeni bir yasaya da ihtiyaç duymuyorlar. Mevcut yasalardaki hükümleri esneterek, kendilerine göre yorumlayarak bir kişinin sosyal medya paylaşımını ya da fotoğrafını müstehcen sayıp şafak operasyonuyla gözaltına alabiliyorlar. Ardından geçmişe dönüp ‘Acaba ne suç bulabiliriz?’ diye tarama yapıyorlar. Bir sosyal medya paylaşımı nedeniyle suçlu ilan edilmek çok sıradan hale geldi.”

Hukuki denetime tabi tutulmayan erişim engeli kararları

Değirmenci’nin mevcut yasaların uygulanmasına ilişkin eleştirileri, erişim engeli kararlarının hukuki dayanakları ve sınırları tartışmasını gündeme getiriyor. Türkiye Gazeteciler Sendikası (TGS) avukatı Elif Ergin, yaşam hakkı, kişilerin can ve mal güvenliği, millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi ve genel sağlığın korunması gibi gerekçelerle, gecikmesinde sakınca bulunan durumlarda internet içeriklerine müdahale edilmesine imkân tanıyan 5651 sayılı Kanun’un 8/A maddesine dikkat çekiyor: “Yalnızca kanun maddesinden bahisle, genel ifadelerden oluşan gerekçelere dayanılarak verilen ve etkin hukuki denetime tabi tutulmayan erişim engeli kararları ile basın özgürlüğü ağır şekilde ihlal ediliyor.”

Ergin’e göre bir diğer sorun, haberin konusu ile gazetecilik faaliyetinin birbirine karıştırılması: “Belirli bir konuda haber yapmak ile haberin konusu olan düşünce veya yaşam biçimini propaganda yoluyla yaymak arasında ayrım yapılması gerekirken gazeteciler, haber konularıyla özdeşleştiriliyor.”

Erişim engeli kararlarını ölçülülük ilkesi açısından da değerlendiren Ergin, şunları söylüyor: “Ölçülülük ilkesi, temel haklara yönelik her müdahalenin ulaşılmak istenen meşru amaçla bağlantılı, gerekli ve orantılı olması gerektiğini ifade eden temel hukuk ilkelerinden biridir. Müdahalenin temel haklar üzerinde yaratacağı sonuçların değerlendirilmesi gerekir. Ancak son dönemde gündeme gelen basın ve ifade özgürlüğüne müdahalelerin, ölçülülük ilkesinden fersah fersah uzak olduğunu söyleyebiliriz.”

Ergin, bir haberin içeriğine erişimin engellenmesiyle bütün bir internet sitesinin ya da gazetecinin sosyal medya hesabının erişime kapatılması arasında ciddi bir fark bulunduğunun da altını çiziyor.

2022’de kabul edilen ve basın meslek örgütlerinin “sansür yasası” olarak nitelendirdiği düzenlemeye de işaret eden Ergin, ceza soruşturmaları, içerik çıkarma kararları ve erişim engellerinin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini söylüyor. Bu müdahalelerin yalnızca gazetecilerin çalışma koşullarını değil, kamuoyunun bilgiye ulaşma imkânını da etkilediğini vurguluyor.

Sansüre karşı mücadele ve dayanışma

Erişim engelleri, soruşturmalar ve tutuklamalar karşısında gazeteciliğin nasıl sürdürüleceği ve halkın haber alma hakkının nasıl korunacağı, görüşmelerde öne çıkan ortak meselelerden.

TGS avukatı Elif Ergin, gazetecilerin mesleki güvencelerinin korunmasını, toplumun haber alma hakkıyla birlikte değerlendiriyor. Anayasa’nın düşünceyi açıklama ile basın ve örgütlenme özgürlüğünü güvence altına alan hükümlerini hatırlatan Ergin, “En temel hak ve özgürlükler, yalnızca çoğunluk için değil çoğunluğun hoş karşılamadığı görüşler için de geçerlidir. Kaldı ki bu anayasal güvenceler gazetecilerin mesleki faaliyetlerinin de güvencesidir. Gazetecilerin anayasal ve mesleki güvencelerinin korunması halkın haber alma hakkının da korunması demektir. Kamu makamlarının görevi de bu temel güvencelerin korunması olmalıdır” diyor.

Gazeteci Tar da sansüre karşı haber alma hakkının toplumsal olarak sahiplenilmesi gerektiğini vurguluyor: “En temelde halkın haber alma hakkını savunuyoruz. Eğer haberine, habercisine ve kendi hakkına sahip çıkan güçlü bir toplumsal tepki örgütlenmezse, tüm bu itirazların bir yankı odasına hapsolma ihtimali var. Sanırım iktidarın yaptığını en tehlikeli kılan da bu. LGBTİ+’ların sesinin, taleplerinin ve yaşam deneyimlerinin toplumun geri kalanına ulaşmasını engellemeye çalışıyor. Dolayısıyla bu duvarları yıkmak, aralarında gedikler açmak, bugün yurttaş olmanın ve demokratik bir toplumun temel sorumluluklarından biri.”

Değirmenci, bu tablo karşısında yalnızca endişeleri dile getirmenin yeterli olmadığını belirtiyor. Bugünkü mücadeleyi, LGBTİ+ hareketinin tarihsel direniş deneyimleriyle birlikte ele alıyor. 12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından transların ve lubunyaların maruz kaldığı baskıları, gözaltıları ve zorunlu sürgünleri hatırlatıyor. 29 Nisan 1987’de transların polis şiddetine karşı Taksim Gezi Parkı’nda başlattığı 10 gün süren açlık grevine de değinen Değirmenci, o günden bugüne mücadelenin farklı biçimlerde sürdüğünü vurguluyor ve ekliyor:

“Sesini duyurmaya çalışıyor. Bir hesap kapatılırsa bir başka hesaptan sesini duyurmaya çalışıyor. Sizi ne kadar görünmez kılmak isterlerse, insan tepkisidir, daha da görünür olmak istiyorsunuz. Topyekûn bir itiraz ve sahiplenme gerekiyor. Her gazetecinin yaptığı haberin aslında halkın kendi hakkı, haber alma hakkı olduğunun farkında olması gerekiyor sevgili halkımızın. Örgütlü bir mücadeleye ihtiyaç var. En başta mahallemizde, okulumuzda, çalıştığımız iş yerinde, şirkette, holdingde, plazada, fabrikada, markette, her neredeysek orada; örgütlenmeliyiz.”

Siyaset bilimci Yasemin Özgün ise aile merkezli siyasal dönüşümün tek yönlü ilerlemediğine, kadınların ve LGBTİ+’ların eşitlik ve özgürlük mücadelesiyle karşılaşarak şekillendiğine dikkat çekiyor: “Yine de bu süreci kesintisiz bir geri çekilme hikâyesi olarak anlatmamak gerekir. Kadınların ve LGBTİ+’ların eşitlik, özgürlük ve kendi hayatları üzerinde söz sahibi olma talepleri bu düzenlemeye sürekli itiraz ediyor. Siyasal dönüşüm, bu mücadelelerle karşılaşarak ilerliyor.”

Etiketler: basın özgürlüğü, lgbti, LGBTI+ hakları, sansür